logo

26 Haziran 2019

ATATÜRK’ÜN TOKAT’A GELİŞİNİN 100. YILI

ATATÜRK’ÜN TOKAT’A GELİŞİNİN 100. YILI

Eğitimci Yazar Hasan Akar, Mustafa Kemal Atatürk’ün Tokat’a ilk gelişinin 100. yıldönümü için gazetemizde kaleme aldığı yazısında “İnşallah devletiyle, milletiyle Tokat halkı o günü bir daha şanına yaraşır bir şekilde izleme ve idrak etme imkânı bulacaktır.” mesajı verdi.

            26 Haziran 1919 günü Tokat’a ilk kez gelen milli mücadelenin öncü isim Mustafa Kemal Atatürk, bir gece Mustafa Vasfi Süsoy’un evinde ikamet etmiş, sonrasında Sivas’a doğru yolculuğunu devam ettirmişti. Atatürk’ün Tokat’a gelişi anısına her yıl kutlamalar tertip edilirken bu yıl 100. yıldönümü olması ayrı bir heyecan oluşturdu.

           Tokat Gazetesi Düşünce Durağı Yazarı, eğitimci, araştırmacı, şair, yazar Hasan Akar, Mustafa Kemal Atatürk’ün Tokat’ımıza ilk defa gelişinin 100. yıldönümü için bir yazı kaleme aldı. Bu konunun hâlâ yeterince yazılmadığını, anlaşılmadığını belirterek hassas bir çalışma yapılmasının Tokat açısından çok elzem olduğunu vurgulayan Hasan Akar’ın “26 HAZİRAN 1919’DA MUSTAFA KEMAL’İN TOKAT’A İLK GELİŞİ VE BU SÜREÇTE DİN ADAMLARININ TUTUMLARINA KISA BİR BAKIŞ” başlıklı yazısı şöyle:

    

“Mustafa Kemal ATATÜRK’ün başlatmış olduğu Türk ulusal kurtuluş mücadelesinde Tokat’ın yerinin önemi vurgulanmalıdır. Tokat’ın ve Tokatlıların ulusal mücadeledeki etkin rolü geç de olsa dile getirilmelidir.

            Tokat’ın bahsedilmediği bir Türk ulusal kurtuluş mücadelesi destanının yarım kalacağı bilinmelidir.”

Bu değerli sözler 2007-2009 yılları arasında Tokat Valiliği yapan ve halen Anayasa Mahkemesi Üyesi bulunan Doç. Dr. Recai AKYEL’e ait. Daha önceden Tokat’ta yayınlanan Heeri life Dergisinde yayınlanan Atatürk Özel Sayısı’ndan bir bölüm. Cumhuriyet Döneminde Tokat Valileri eserimizin çalışması için 2018 Kasım ayında makamında ziyaret ettiğim Sayın AKYEL’le sohbetimiz sırasında konu Milli Mücadele Yıllarında Tokat’a gelince daha önceden de yayınlanan makalesinin bir fotokopisini vermek nezaketinde bulundu. Bu konunun hâlâ yeterince yazılmadığını, anlaşılmadığını belirterek hassas bir çalışma yapılmasının Tokat açısından çok elzem olduğunu söyledi.

Bu konuda günümüze dek çok sayıda makale yayınlandı, konferanslar verildi, Tokat GOP Üniversitesi’nce düzenlenen bazı sempozyumlarda bildiriler sunuldu, dergilerin muhtevasında ayrı bir yer verildi. Tokat Atatürk Evi ve Etnografya Müzesi’nden Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği koordinesiyle mahalli televizyon yayınları yapıldı. Tokat Valisi Mehmet Gündoğdu (1998-2003) döneminde “Mustafa Kemal Paşa Tokat’ta 26 Haziran 1919 “ adıyla da değerli bir eser yayınlandı. 2011 yılında Tokat Güneş Medya Grubunca içinde bizim de yer aldığımız akademisyen, araştırmacı -yazarların büyük gayreti ile ” Heeri Liefe Atatürk ve Mustafa Vasfi Süsoy Özel Sayısı “gün yüzüne çıkarıldı.

            Bunlar yeterli mi diye düşünüyoruz yukarıdaki haklı serzenişlerin ışığında. Milli Mücadele’de Samsun, Amasya, Sivas, Erzurum tam manasıyla var ama Tokat bize göre eksik. Nutuk’ta Atatürk’ün Tokat’a gelişi sırasındaki anlatımları ve Halis Cinlioğlu’nun “Ulusal Savaş’ta Tokat” ve Tokat Belediyesi’nin “Milli Mücade’de Tokat”  adlı eseri dışında yayınlananlar maalesef bu boşluğu doldurmuyor.

            Biz bu yazımızda ağırlıklı olarak Milli Mücadele döneminde din faktörü ve din adamlarının Tokat’ta bu mücadeleye ve mücadelenin lideri Mustafa Kemal’e ve silah arkadaşlarına olan desteği üzerinde duracağız. Zira Milli Mücadele yıllarında memleketimizi işgal eden ve onlara destek veren devletlerle,  İstanbul Hükümeti kurulan TBMM’ nin otoritesini yıkmak, kuva-i milliye ruhunu yok etmek için din faktörünü kullanmışlardır.

            16 Mayıs 1919 İstanbul’dan Bandırma Vapuru ile Kurtuluş Savaşını başlatmak için hareket,19 Mayıs 1919 Samsun,12 Haziran 1919’a kadar Havza,25 Haziran 1919’ kadar Amasya ve 26/27 Haziran 1919 Tokat…

Nutuk’da geçen bu bölüm:

            “Haziran ayının 25.günü, Sivas’ta aleyhimde bazı münasebetsiz ahval cereyana başladığından haberdar oldum.25/26 Haziran gecesi yaverim Cevat Abbas Beyi çağırdım ve yarın sabah karanlıkta Amasya’dan cenuba hareket edeceğiz, dedim.

            Bir taraftan da Beşinci Fırka Kumandanı ve Erkan-ı Harbiyemle mahrem olarak şu tedbiri kararlaştırdık. Beşinci Fırka Kumandanı, Fırkasından güzide zabit  ve efraddan mürekkep  ve mümkün olduğu kadar kuvvetli bir altı piyade müfrezesini  derhal o geceden başlayarak serian teşkil edecekti.

Ben , 26 Haziran  sabahı karanlıkta arkadaşlarımla  beraber otomobil ile Tokat’a hareket edecektim.Müfreze teşkil eder etmez ,Tokat üzerinden Sivas istikametine sevk olunacak ve benimle irtibat arayacaktı.Hareketimiz  hiçbir tarafa telgrafla bildirilmeyecek ve mümkün olduğu kadar Amasya’da ifşa olunmayacaktı.

            26 Haziranda Amasya’dan hareket ettim. Tokat’a vasıl olur olmaz telgrafhaneyi kontrol altına aldırarak benim muvasalatımın Sivas’a ve hiçbir tarafa bildirilmemesini temin ettim.26/27 Haziran gecesini orada geçirdim.”

            Tokat’a  geliş Hıdırlık Köprüsü başında bir bölük asker tarafından karşılanış, Askerlik Şubesi’ne geçiş ve Belediye Reisi Rıfat Bey ve şehrin ileri gelenlerince hoş geldin ziyareti. Geceyi Belediye’de geçiriş ve görüşmeler, Mustafa Kemal’in ertesi günü Belediyede ulemanın da katılımıyla bir toplantı yapma isteği ve de 27 Haziran 1919 sabahı saat 10.00 ‘da bu isteğin gerçekleştirilmesi.

Belediyede yapılan toplantıya katılanların Kurtuluş savaşına giderken memleketin durumu ile ilgili görüş ve değerlendirmeleri. Burada konuşanlar arasında Tokat Müftüsü Ömer (KUNTAY) da vardır.(1868-1951) Mustafa Kemal Müftü Ömer Efendi’nin de fikrini sormuştur. O da büyük bir medeni cesaret göstererek ve ülke meseleleri hakkında kendisini sorumlu gören bir kişi olarak şunları söylemiştir:

”Paşa Hazretleri, Ruslar çok asker ve cephane yığmıştır diye haber alıyoruz. Filistin cephesinde bozguna uğradık. Avusturya ve Alman birlikleri şehrimizden geçerken iyi şeyler söylemediler. Eşkıyalar herkesi rahatsız ediyor. Doğu cephesindeki yenilgimizin sebebi olarak ehliyetsiz,dirayetsiz paşalar gösterilmektedir ki biz onlar için her şeyimizi verdik.Geri kalan üç buçuk gencimizi de bir macerayla kırdırmayalım,sonra halimiz nice olur? Allah büyüktür. İmanımız tamdır. Zat-ı Âlinizi tanımaktan memnun olacağız. Neler yapacağımıza da birlikte karar verelim “ demiştir.

            Bir başka konuşmacı ise :”Harp araçlarımız yok. Düşman uçakları derhal yurdun her köşesini yangına çevirir”  şeklinde fikrini beyan etmiştir.

            Bazı kaynaklarda gösterilen yazı ve yorumlarda sanki ortada bir problem varmış, toplantıda başka konuşmalar olmamış gibi gösterilmiştir. Oysaki Tokat Müftüsü memleketin o günkü zor durumu hakkında fikirlerini söylemiş Mustafa Kemal de ümitsizliğe kapılmamamız yönünde Endülüs’ü örnek göstererek:

            ”Her şeye boyun eğerek acıları artıracağımızı, çalışmanın elinden hiçbir şeyin kurtulamayacağını, Türk Milletinde saklı kalan birçok canlılıkların cevherlerin bu işi başarmaya yeter olduğunu  “uzun uzadıya anlatmıştır.”

Ve son söz Mustafa Kemal’dendir:

            “Hiçbir müdafaa vasıtasına malik olmasak bile, dişimiz, tırnağımızla, zayıf ve dermansız kolumuzla mücadele ederek şeref ve haysiyetimizi, namusumuzu müdafaa etmeyi zaruri görüyorum. Tarih, bize vatan uğrunda canını, malını esirgemeyen milletlerin asla ölmediklerini, hâlâ yaşadıklarını göstermektedir. Ben hayatımı, hiçbir zaman milletimden üstün görmedim ve görmeyeceğim. Her an memleketim için şerefimle ölmeye hazırım.”

            İşte Mustafa Kemal ve Türk Milletinin vatan aşkını, bağımsızlık ateşini Tokat’ta ortaya koyan ancak o gün itibarıyla dünyaya duyurulamayan en veciz söz.

***

            Müftü Hacı Ömer Feyzi Efendi, Kurtuluş Savaşı’nda Mustafa Kemal’in yanında yer aldıklarını açıkça ilan etmiştir. Milli Mücadelenin zaferle sonuçlanıp Cumhuriyet’in ilan edilmesinden bir yıl sonra kendi isteği ile müftülük görevini bırakarak Tokat Ulu Camii’nde “Kürsü Şeyhi “ unvanıyla vaizlik yapmış, Cumhuriyet döneminde başlatılan inkılâpları savunmuştur.

            Tokat Müftüsü Tokat’ta kurulan Redd-i İlhak Cemiyeti (Başkan) ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin kuruluşunda etkin rol almış Heyet-i Nasiha ve İrşadiye’de  yer alarak Milli Mücadelenin  amaçları doğrultusunda konuşmalar yapmış, vaazlar vermiştir. Asıl önemli bir icraatının da Ankara Müftüsü ve Ankara Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti Başkanı Mehmet Rıfat Efendi ve yirmi kişiden oluşan fetva ekibi tarafından 14 Nisan 1920’de hazırlanıp 19-22 Nisan 1920’de yayınlanan Ankara Fetvasını imzalayan din adamları arasında O’nun da imzasının bulunmasıdır. Ayrıca Mustafa Kemal’i Tokat’a ikinci ve üçüncü gelişlerinde dualarla uğurlamıştır.

            Erbaa Müftüsü Abdullah Fehmi Efendi (Şengün) (1873 – 1936) Tokat Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çalışmalarına katılan ve Ankara Fetvasını imzalayanlar arasındadır. TBMM’ne Birinci Dönem Milletvekili olarak seçilmiş fakat mazereti sebebiyle katılmayınca yerine Mustafa Vasfi Süsoy seçilmiştir. Mustafa Kemal’i 26 Haziran 1919’da Tokat’a gelişinde Ali Paşa Camii İmam Hatibi olan Hoca Fehmi Efendi ve kardeşi Hoca Talip (Şengün) Efendi ( 1879 – 1951 ) akşam yemeği sonrası bir müddet dinlenmeleri amacıyla misafir de etmişlerdir.

            1906-1942 yılları arasında Niksar’da müftü olarak görev yapan Niksar Müftüsü Mustafa Fehmi (Hızarcı) da (1866-1950) keza Ankara Fetvasını ilk imzalayan müftüler arasında yerini almıştır.

Rufai Şeyhi Mehmet Şükrü (Keskin) (1880 -1948) 30 MAYIS 1919’da İzmir’in işgali üzerine Sadarete çekilen protesto telgrafına imza koymuş, Mustafa Kemal’in 26 Haziran 1919’da ilk kez Tokat’a gelişinde karşılayanlar arasında olmuş, Tokat Mevlevi Şeyhi Abdülhadi Efendi ile birlikte  tarikatına bağlı kimselerle koruma görevinde bulunmuş, Belediye’de yapılan toplantıya katılmış, Tokat Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti  Heyet-i Nasiha ve İrşadiye’de (Nasihat  heyeti) görev almıştır.TBMM ilk Dönem Milletvekili olarak seçilmiş ancak Kuva-ı milliyeye Tokat’ta kalarak daha fayda sağlayacağı düşüncesiyle mazeret beyan ederek girmemiştir. 1921-1923 yılları arasında iki yıl Tokat Belediye Başkanlığı görevini sürdürmüştür.(Mustafa Kemal’in Tokat’a gelişlerinde pek çok fotoğraflarda ön planda gözükmektedir)

Tokat Mevlevi Şeyhi Abdülhadi (Ergin) Efendi (1872- 1941 ) Tokat’ta kurulan Redd-ilhak Cemiyeti’nin kurucuları arasında yer almış 30 Mayıs 1919’da Sadaret Makamına çekilen İzmir’in işgalini kınayan telgrafa imza atmıştır.27 Haziran 1919’da Mustafa Kemal’le Tokat Belediyesi’nde yapılan toplantıya katılmıştır.

            Meydan Camii İmam Hatibi, Müderris Abdullah Haki Efendi de (  ?-   1936)  Mustafa Kemal’i karşılayan ve destek olan bir din adamı olarak karşımıza çıkmaktadır.

            Tokat ulemasından Nakibü’l eşraf Hacı Hasan Efendi de Tokat Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti’nin kuruluşunda (Heyet-i Nasiha ve İrşadiye ) görev alarak isyancılara karşı ikna çalışmalarında bulunmuş ve vaazlarında Milli Mücadele ruhunu kuvvetlendirmiştir.

            Mustafa Kemal’in Amasya’dan Tokat’a gelişi sırasında kısa bir mola verdiği Turhal’da Bucak Müdürü Nafiz Bey ve ulemadan Hacı Mustafa (Bilgen)’e (1869-1964) Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti kurma görevini vermiş, daha sonra Turhal Müftülüğü yapacak olan bu şahsiyet Milli Mücadeleye gereken desteği vermiştir.

            8 Eylül 1920 ‘de Ali Paşa Camii’nde işgaller ve katliamlar karşısında neler yapılacağına dair önemli bir toplantı yapılmış, bunu Behzat Camii toplantısı takip etmiştir.

            Şehir merkezinde ve ilçelerden Niksar, Erbaa, Reşadiye düzenlenen İzmir, İstanbul, Maraş, Urfa Antep’in işgalini protesto mitinglerinde ve çekilen telgraflarda din adamlarının rolü büyük olmuş, halkı heyecanlandırıcı, milli ve dini bütünlüğü sağlayıcı konuşmalar yapmışlardır.

            1920 yılında cereyan eden Zile ve Artova isyanı sırasında oluşturulan nasihat heyeti gerekli çalışmaları yaparak halkı bu konuda aydınlatma isyancıları ikna etme gayreti sarf etmişlerdir. Ancak isyanların sorumlusu arasında görülen din adamlarından Zile Müftüsü Hamdi Efendi ve Hafız Cevheri Hoca yapılan mahkeme neticesi 1920 yılında idam edilmişlerdir.

***

            Bir milletin bütünlüğünün devamında dini ve milli bayramların, bunlara bağlı önemli gün ve gecelerin layıkıyla anılması, kutlanması çok önemlidir. Maalesef milli bayramlarımızın, önemli kurtuluş ve benzeri günlerinin yıllardır süregelen kutlanmasında bazı gerekçelerle değişiklikler yapıldıktan sonraki durumlarında eski ihtişamlarını bulamadığımızı da belirtmeliyiz.

            Şehrimizde de Gazi Mustafa Kemal’in Kurtuluş Savaşı’na başlarken ilk gelişi çocukluğumda diyeceğim artık daha görkemli, halkı kaynaştırıcı, milli ve manevi değerlerimizi artırıcı törenlerle kutlanmakta idi. Hatta 19 Mayıs Atatürk’ü Anma ve Gençlik ve Spor Bayramı öncesinde her yıl 8 Mayıs’ta Samsun’dan yola çıkarılarak  –Havza, Amasya, Tokat, Sivas, Erzincan, Erzurum, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir -güzergâhında yürüyüşle çıkarılan üzerinde Gençlikten Atatürk Sevgisiyle Cumhurbaşkanımıza” yazılı “Sevgi Bayrağı” 19 Mayıs günü bayram töreninde Cumhurbaşkanına Türk Gençliği adına teslim edilirdi.

            Bu süreçte Amasya Valisinden emanet alınan bayrak bir gece Tokat’ta da misafir edilir Çamlıbel’de Tokat Valisi ve bayrağı taşıyan atletler tarafından Sivas Valisine teslim edilirdi. Bu etkinlikler şehrimizde apayrı bir milli duygu estirirdi. Bu programlar da 2012 yılında kaldırıldı milli günlerimizden ama biz keşke kaldırılmasaydı diyoruz.

            Gelelim bu güne Gazi Mustafa Kemal’in 26 Haziran 1919’da şehrimize teşriflerinin 80. yılında Vali Mehmet Gündoğdu döneminde oldukça değerli ve görkemli törenlerle kutlanan günün, 100. yılında Tokat Valiliği ve Tokat Belediyesi kutlamaya ciddiyetle eğilmiş, çok önemli gördüğümüz bir dizi etkinlikler düzenlemiştir. İnşallah devletiyle, milletiyle Tokat halkı o günü bir daha şanına yaraşır bir şekilde izleme ve idrak etme imkânı bulacaktır.

Dolayısıyla Tokat Valisi Dr. Ozan Balcı’ya, Tokat Belediye Başkanı Av. Eyüp Eroğlu’na ve emeği geçen bütün kurum, kuruluş ve şahsiyetlere teşekkürü bir borç biliyoruz.

Ve son sözümüz Vali Ayhan Nasuhbeyoğlu döneminde (2003-2005) Sivas ve Tokat Valiliği’nce Sivas-Tokat il sınırı olan Çamlıbel’de ortaklaşa yapılan Atatürk Anıtı ve çeşmesi yeniden düzenlenmeli, orada her yıl 26 Haziranlarda Milli Mücadeleyi ortaya koyan bazı etkinlikler tertip edilmelidir.

Ayrıca Tokat Valiliği, Tokat Belediyesi ve Tokat Gazi Osman Paşa Üniversitesi’nce “Milli Mücadele ve Tokat Sempozyumu “ ile “ 4 Eylül Sivas Kongresi Kültür ve Sanat Şenlikleri”,” Amasya 12-22 Haziran Atatürk Kültür ve Sanat Festivali “ örneği kültür ve sanat festivalleri şehrimizde de gerçekleştirilmelidir. 

Cumhuriyetimizin banisi Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK’ü, Tokat’a ilk gelişi olan 26 Haziran 1919’un 100. yılında silah arkadaşları ve vatan uğrunda can veren bütün şehitlerimizle birlikte rahmet ve saygıyla anıyoruz.

KAYNAKÇA:

 Mustafa Kemal ATATÜRK, Nutuk  ,Yapı Kredi Yayınları 2016

Halis Cinlioğlu, Ulusal Savaşta Tokat 1936

Milli Mücadele’de Tokat, Tokat Belediyesi Kültür Yayınları 2018

 Mehmet Ülkü, Milli Mücadele Döneminde Tokat, Yüksek Lisans Tezi, Tokat 2001

Salih Cenik, TBMM’ne (İlk Meclis) Katılan Tokat Milletvekilleri, Yüksek Lisans Tezi, Tokat 2003

Mustafa Kemal Paşa Tokat’ta 26 Haziran 1919,Tokat Valiliği 1999 (Tokat Turizm Otelcilik A.Ş.)

Mehmet Önder, Atatürk’ün Yurt Gezileri, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 1975

Dr. Recai Akyel, Tokat’ın Milli Mücadeledeki Yeri Anlaşılmalıdır,  Heeri Liefe Dergisi Atatürk ve Mustafa Vasfi Süsoy Özel Sayısı (16) Tokat

Salih Cenik, Birinci Meclis’te Tokat Milletvekilleri ve Siyasi Faaliyetleri, Atatürk Araştırma Mer. 2005

Hasan Akar, Müjdat Özbay, Milli mücadele Yıllarında Niksar, Niksar Belediyesi Kültür Yayını 1998

A.Turan Erdoğan, Milli Mücadele Fetvasını Onaylayan Tokat Müftüleri, Heeri Liefe Dergisi Atatürk ve Mustafa Vasfi Süsoy Özel Sayısı (16) Tokat

Doç. Dr. Ali Sarıkoyuncu, Milli Mücadelede Din Adamları, Ankara 1999 (Diyanet İşleri Baş.Yayını)

Söylem Gazetesi, 30 Ekim 2003, sayı 75 Tokat

Erbaa Eski Müftüsü İsmet Celep ve Emekli İlahiyatçı Şükrü Ödübek ile 2018 ve 2019 yılında yapılan görüşmeler.

Paylaşma ikonundan:
0

Share
42 Kez Görüntülendi.